Το στίγμα και το διαχρονικό ερώτημα γύρω από την επάρκεια

Αν και το ερώτημα αυτό απασχολεί έντονα το δημόσιο λόγο σήμερα, δεν είναι καινούριο. Όσα άτομα ασχολούμαστε με τη συμβουλευτική ψυχικής υγείας, χωρίς πτυχίο ψυχολογίας, έχουμε αισθανθεί σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό ένα είδος στίγματος είτε ως προς την επάρκειά μας είτε ως προς τις προθέσεις μας. Υπάρχει ένα αφήγημα που περιγράφει άτομα με υπερεκτιμημένη εικόνα εαυτού ως προς τις ικανότητές τους ή με κερδοσκοπική διάθεση σε ένα χώρο που έχει ζήτηση. Δεν αρνούμαι πως υπάρχουν και αυτές οι περιπτώσεις, ωστόσο μπορούμε να τις συναντήσουμε ακόμα και σε ανθρώπους με το ανάλογο πτυχίο.

Ιστορικοί παραλληλισμοί: Η κατάλυση των κλειστών επαγγελματικών κυκλωμάτων

Το ίδιο ερώτημα έχει υπάρξει και στο παρελθόν, με διαφορετικά επαγγέλματα στο προσκήνιο. Γράφει ο Yalom το 2006 (σελ 299): «Οι τελευταίες τέσσερις δεκαετίες είδαν να καταλύεται η έννοια της ψυχοθεραπείας ως αποκλειστικού πεδίου της ψυχιατρικής. Προηγουμένως η θεραπεία ήταν πραγματικά ένα κλειστό επαγγελματικό κύκλωμα: οι ψυχολόγοι βρίσκονταν κάτω από την επιτήρηση των ψυχιάτρων, μην τυχόν μπουν στον πειρασμό να παρέχουν ψυχοθεραπεία και όχι συμβουλευτική, οι κοινωνικοί λειτουργοί μπορούσαν να συνδράμουν ένα περιστατικό, αλλά όχι να προσφέρουν ψυχοθεραπεία. Τελικά, τα τρία αυτά επαγγέλματα – η ψυχιατρική, η ψυχολογία και το επάγγελμα του κοινωνικού λειτουργού – συσπειρώθηκαν για να προβάλουν αντίσταση στην εμφάνιση νέων ψυχοθεραπευτικών επαγγελμάτων: ψυχολόγων με μεταπτυχιακό δίπλωμα, συμβούλων γάμου και οικογένειας, ψυχιατρικών νοσηλευτών, ιερατικών συμβούλων, επαγγελματιών που ασχολούνται με το σώμα, κινησιοθεραπευτών και χοροθεραπευτών, θεραπευτών μέσω τέχνης. Η εποχή που φοβόμασταν «μη σπάσουμε τ’ αυγά» στην ψυχοθεραπεία – στην οποία ο θεραπευόμενος θεωρούνταν τόσο εύθραυστος και τα μυστήρια της τεχνικής τόσο βαθιά, που μόνο ο άνθρωπος ο οποίος κατείχε το απόλυτο πτυχίο τολμούσε να αναλάβει μια ψυχοθεραπεία- έχει περάσει ανεπιστρεπτί».

Προστασία του ατόμου, δεοντολογία και αποφυγή του πατροναρίσματος

Οι παραλληλισμοί με τη σημερινή εποχή, αν και βρισκόμαστε δεκαετίες μακριά, είναι προφανείς. Ας συμφωνήσουμε πως όπου διαβάζουμε ψυχοθεραπεία μπορούμε να σκεφτόμαστε πως αφορά και τη συμβουλευτική. Καταλαβαίνω πως στη συζήτηση υπάρχει το σημαντικό ζήτημα της προστασίας του ανθρώπου που χρειάζεται υποστήριξη από εξαπάτηση ή και από επιπλέον βλάβη. Χρειάζεται σταθερή ενημέρωση και εκπαίδευση της κοινωνίας για τα ποιοτικά χαρακτηριστικά που χρειάζεται να έχει μια ή ένας σύμβουλος ως προς τις θεωρητικές γνώσεις, τις πρακτικές, τη δεοντολογία και τη συμπεριφορά. Φυσικά είναι σημαντικό η πολιτεία να ασκεί θεσμικό έλεγχο προς επαγγελματίες του κλάδου ως προς την γνησιότητα των προσόντων που παρουσιάζουν. Ο Yalom (2006, σελ 300) παρακάτω αναφέρεται στο προγονικό πρότυπο του θεραπευτή με μορφή ισχυρή, μυστηριώδη και πάνσοφη ως ανταπόκριση στην «επιθυμία του ανθρώπινου όντος που υπέφερε, για βοήθεια από ένα ανώτερο ον». Απαιτείται, συνεπώς, επίγνωση ώστε το αίσθημα προστασίας να μην οδηγεί σε πατροναριστικές συμπεριφορές, οι οποίες εντέλει υποτιμούν το ίδιο το άτομο που επιδιώκουν να προστατέψουν.

Πέρα από το «τείχος των διαπιστευτηρίων»: Η οπτική του Carl Rogers

Δεν αρνούμαι την αξία των ακαδημαϊκών σπουδών. Πιστεύω, όμως, πως υπάρχουν περισσότεροι από ένας δρόμοι, για να αναπτύξει ένας επαγγελματίας τις αναγκαίες ποιότητες, ώστε να στέκεται έντιμα και βοηθητικά στους ανθρώπους που υποστηρίζει. Το 1972 ο Rogers (2006, σελ 198) έλεγε: «Το ερώτημα που ταπεινά θέτω, ενάντια σε κάτι που είμαι σίγουρος ότι θα είναι μεγάλη αναστάτωση και ανταγωνισμός, είναι απλώς το εξής: «Μπορεί η ψυχολογία να βρει ένα νέο και καλύτερο δρόμο;». Υπάρχει κάποια πιο δημιουργική μέθοδος να φέρει κοντά αυτούς που χρειάζονται βοήθεια και αυτούς που είναι πραγματικά εξαιρετικοί στο να παρέχουν βοηθητικές σχέσεις;» Ενώ νωρίτερα (2006, σελ 197): «… Ή, όταν σκέφτομαι τους καλύτερους ηγέτες που γνωρίζω για να ασχοληθούν με ομάδες παντρεμένων ζευγαριών, το μυαλό μου πηγαίνει σε έναν άντρα και μια γυναίκα που κανείς τους δεν έχει το παραμικρό ικανοποιητικό διαπιστευτήριο από πλευράς σπουδών. Πάρα πολύ ικανοί άνθρωποι υπάρχουν πέρα από το τείχος των διαπιστευτηρίων».

Μια προσωπική διαδρομή προς τη Συμβουλευτική Ψυχικής Υγείας

Θα παραθέσω το προσωπικό μου παράδειγμα ως έναν άλλο δρόμο, ξέροντας πως υπάρχουν πολλές και πολλοί σύμβουλοι που έχουν παρόμοιες εμπειρίες. Αν και άριστη μαθήτρια, δεν γνώριζα με τι θέλω να ασχοληθώ, και επέλεξα σχεδόν τυχαία την Εφαρμοσμένη Πληροφορική. Είχε προηγηθεί η επιλογή της θετικής κατεύθυνσης. Ο λόγος, συνειδητοποίησα χρόνια μετά, ήταν πως παρόλο που σαν αντικείμενο με ενδιέφεραν περισσότερο τα θεωρητικά μαθήματα, μου ήταν ανυπόφορος ο τρόπος διδασκαλίας και εξέτασης. Με ενδιέφερε να συζητάω για την Αντιγόνη, αλλά όχι να μαθαίνω παπαγαλία σελίδες μεταφράσεων. Αντίθετα, τα μαθήματα της θετικής ενδιαφέρονταν για τη βασική θεωρία και επένδυαν όλη την υπόλοιπη ενέργεια στην πρακτική εξάσκηση. Η γέννηση της κόρης μου, φέρνει έντονες εσωτερικές μετακινήσεις. Διαβάζω για την ανάπτυξη και την ψυχολογία του παιδιού, τη σύνδεση, το τραύμα, με στόχο να γίνω όσο πιο καλή μαμά. Η παραδοχή πως αν δεν βιώσω όσα διαβάζω, δε θα μπορέσω να τα δώσω στο παιδί μου, με οδηγεί στην ψυχοθεραπείας για δεύτερη φορά. Η θεραπεύτρια μου δεν είχε πτυχίο ψυχολογίας, αλλά πολλά χρόνια εκπαιδεύσεων στην ψυχοθεραπεία. Η σχέση μας κράτησε σχεδόν μια δεκαετία και θα της οφείλω πάντα ευγνωμοσύνη γιατί μέσα από αυτή τη σχέση αισθάνθηκα να ανθίζω για πρώτη φορά. Επέλεξα πρώτα να εκπαιδευτώ στο πεδίο της γονεϊκότητας. Η ιδέα της εκπαίδευσης στη συμβουλευτική υπήρχε μέσα μου, αλλά χρειάστηκα τρία χρόνια για να βρω το θάρρος να πω πως αξίζω να μου δώσω την ευκαιρία να το κάνω, τόσο δέος είχα για αυτό το επάγγελμα. Ακολούθησαν εκπαιδεύσεις σε θέματα που θεωρούσα πως θα με ενδυνάμωναν και κατάρτιζαν καλύτερα στη θεραπευτική σχέση, παρόλο που η εξωτερική πίεση για ένα πτυχίο ψυχολογίας δε σταμάτησε ποτέ.

Συνειδητή μάθηση, στοχευμένη εκπαίδευση και προτεραιότητες

Όταν φτάνεις σε μια ηλικία που ανακαλύπτεις τι πραγματικά θέλεις να κάνεις, ο τρόπος που στέκεσαι στη νέα γνώση είναι συνειδητός και ώριμος. Ταυτόχρονα, οι διαθέσιμοι πόροι σε χρόνο, χρήματα κι ενέργεια είναι πεπερασμένοι. Θα μπορούσα να είχα επιλέξει να σπουδάσω ψυχολογία, αλλά δεν ήθελα να το κάνω ενδίδοντας σε αυτές τις πιέσεις. Έτσι κάθε φορά ερχόταν μια εκπαίδευση πιο εστιασμένη στο αντικείμενό μου να με κερδίσει, σε σχέση με το ακαδημαϊκό πτυχίο. Όχι γιατί το υποτιμώ. Ίσα ίσα πιστεύω πως στην Ελλάδα αδικείται το εύρος επίδρασης και έργου των ψυχολόγων, με το να ταυτίζεται μόνο με τη θεραπευτική πράξη. Έβαζα κάτι άλλο σε προτεραιότητα γιατί απαντούσε περισσότερα σε συγκεκριμένες ανάγκες. Ο τρόπος εκπαίδευσης, ήταν το δεύτερο σημαντικό κίνητρο.

Η εκπαίδευση ως απαραίτητη προϋπόθεση και ο ρόλος της Συμβουλευτικής Ψυχικής Υγείας

Οι άνθρωποι, που ασχολούμαστε με τη συμβουλευτική, αλλά δεν είμαστε ψυχολόγοι, δεν είμαστε νέο φαινόμενο. Ο ψυχίατρος Κώστας Γκοτζαμάνης, στο βιβλίο του «Πανικός. Η μεγάλη εξέγερση μέσα μας», το 2020 αναφέρει (σελ 20-21): «Επιπλέον, υπάρχει γενικά μια σύγχυση σε σχέση με την ψυχοθεραπεία. … Θα πρέπει να ξεκαθαριστεί ότι ο ψυχοθεραπευτής μπορεί να είναι είτε ψυχίατρος είτε ψυχολόγος, αλλά και ένας άνθρωπος που έχει άλλες βασικές σπουδές, π.χ. κοινωνικός λειτουργός, νοσηλευτής ή και σπουδές που δεν έχουν άμεση σχέση με την υγεία και την ψυχολογία. … Η Μέλανι Κλάιν, ίσως η διασημότερη και πιο επιδραστική ψυχαναλύτρια μετά τον Φρόυντ, δεν είχε ποτέ της φοιτήσει σε Πανεπιστήμιο: Υπάρχει όμως μια προϋπόθεση που είναι απαραίτητη για όλους ανεξαιρέτως: να έχουν εκπαιδευτεί στο συγκεκριμένο είδος ψυχοθεραπείας». Οι σύμβουλοι, δεν ερχόμαστε να απειλήσουμε ή να αντικαταστήσουμε κανέναν. Μπορούμε να συμβάλλουμε από τη δική μας εμπειρία στην κατανόηση του ανθρώπου, αλλά και στη υποστήριξη της κοινωνίας ως πρωτοβάθμια φροντίδα ψυχικής υγείας.

Το παράδειγμα του Friendship Bench (Παγκάκι της Φιλίας) που ξεκίνησε στη Ζιμπάμπουε κι έχει υιοθετηθεί από άλλες 12 χώρες, μεταξύ των οποίων και οι ΗΠΑ, έχει να μας διδάξει πολλά. Ξεκίνησε ως μια πρωτοβουλία από τον ψυχίατρο Chibanda με στόχο την αντιμετώπιση του τεράστιου κενού στην περίθαλψη μέσω εκπαιδευμένων τοπικών γυναικών, κυρίως μεγαλύτερων σε ηλικία, γνωστών ως «γιαγιάδες».

Τέχνη ή τεχνική; Η ουσία της μαθητείας στη θεραπευτική σχέση

Παραφράζοντας, λοιπόν, τον τίτλο στο άρθρο του ψυχολόγου – ψυχοθεραπευτή Γιώργου Γιαννούση και όπου ψυχοθεραπεία βάζω συμβουλευτική, αναρωτιέμαι «Εκπαίδευση στη συμβουλευτική: Τέχνη ή τεχνική, εκπαίδευση ή μαθητεία;» Γράφει ο κύριος Γιαννούσης: «…Αν είναι τεχνική τότε η εκπαίδευσή τους αφορά στη μεταφορά γνώσεων και εργαλείων ώστε να καταστούν επαρκείς τεχνογνώστες. Και οι αντίστοιχες σχολές αφορούν στην παροχή προγραμμάτων σπουδών με κυρίαρχο στόχο την πιστοποιημένη επικύρωση της «επάρκειά» τους. … Και φυσικά δεν εννοώ να μην υπάρχει ένα δομημένο πλαίσιο μαθητείας ή ένα σαφές πλαίσιο θεωρητικής κατάρτισης και εκμάθησης τεχνικών, αλλά υποστηρίζω πως αυτό δεν φτάνει. Δεν φτάνει οι υποψήφιοι θεραπευτές να έχουν απλά τις θεωρητικές γνώσεις. Αυτό που χρειάζονται είναι να εμπλακούν στο πεδίο της μαθητείας, μέσω της σχέσης τους τόσο με τον στόχο, όσο και με τους υπόλοιπους ανθρώπους, που όλοι μαζί φτιάχνουν το μαθησιακό πλαίσιο.»

Διεκδίκηση επαγγελματικής αυτόνομης ταυτότητας και σεβασμού

Δε θέλω να παρεξηγηθώ. Δε διεκδικώ τον τίτλο της ψυχοθεραπεύτριας. Ήμουν ενήμερη από την αρχή ότι ο τίτλος που αντιστοιχεί στην εκπαίδευση μου είναι αυτός της συμβούλου και τον τιμώ. Διεκδικώ το δικαίωμά μας να αναγνωριζόμαστε ως αυτόνομη επαγγελματική ιδιότητα, η οποία συνεργάζεται και παραπέμπει όταν χρειάζεται. Διεκδικώ το δικαίωμά μας να χαίρουμε εκτίμησης και σεβασμού για τις υπηρεσίες που προσφέρουμε στους ανθρώπους που μας έχουν επιλέξει.

Βιβλιογραφική Έρευνα και Συγγραφή: Κατσαρού Φιλιώ, Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας Προσωποκεντρικής και Focusing Βιωματικής Προσέγγισης

Βιβλιογραφικές Αναφορές

• Γιαννούσης, Γ. (2022). Εκπαίδευση στην ψυχοθεραπεία: Τέχνη ή τεχνική, εκπαίδευση ή μαθητεία; Psychology.gr. https://www.psychology.gr/psychotherapy-counselling/6734-ekpaidefsi-stin-psyxotherapeia-texni-i-texniki.html
• Γκοτζαμάνης, Κ. (2020). Πανικός: Η μεγάλη εξέγερση μέσα μας. Εκδόσεις Πατάκη.
• Friendship Bench Zimbabwe. (χ.χ.). Friendship Bench: Mental health | Talk therapy. https://www.friendshipbenchzimbabwe.org/
• Rogers, C. R. (2006). Ένας τρόπος να υπάρχουμε (Μ. Τσούμαρη, Μεταφρ.). Εκδόσεις Ερευνητές. (Πρωτότυπο έργο εκδόθηκε το 1980)
• Yalom, I. D. (2006). Θεωρία και πράξη της ομαδικής ψυχοθεραπείας (Ε. Ανδριτσάνου & Γ. Ζέρβας, Μεταφρ.). Εκδόσεις Άγρα. (Πρωτότυπο έργο εκδόθηκε το 1970)