Εισαγωγή

Η Συμβουλευτική Ψυχικής Υγείας στην Ελλάδα αποτελεί έναν δυναμικό και ραγδαία εξελισσόμενο κλάδο, ο οποίος τις τελευταίες δεκαετίες μετασχηματίστηκε από μια τεχνική επαγγελματικού προσανατολισμού σε ένα αυτόνομο, επιστημονικά τεκμηριωμένο πεδίο ψυχοκοινωνικής υποστήριξης. Σε αντίθεση με χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες ή το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου η συμβουλευτική ψυχικής υγείας εδραιώθηκε μεταπολεμικά ως διακριτή ειδικότητα (Gelso et al., 2014), στην Ελλάδα η εξέλιξή της υπήρξε συνυφασμένη με τις ευρύτερες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, την ψυχιατρική αποασυλοποίηση και κυρίως, την ανάγκη συσπείρωσης των επαγγελματιών σε ανεξάρτητους επιστημονικούς φορείς.

Οι Ιστορικές Απαρχές: Εκπαίδευση και Επαγγελματικός Προσανατολισμός (1950–1980)

Η ιστορία της συμβουλευτικής στον ελληνικό χώρο εκκινεί στα μέσα του 20ού αιώνα, όχι στο πεδίο της κλινικής ψυχικής υγείας, αλλά σε εκείνο της εφαρμοσμένης παιδαγωγικής και του Επαγγελματικού Προσανατολισμού:

• Πρώιμες πρωτοβουλίες (1950–1970): Η εισαγωγή των πρώτων συμβουλευτικών πρακτικών συνδέθηκε με κρατικούς φορείς όπως ο ΟΑΕΔ (αρχικά ΟΠΑΚΔ) και το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων (Δημητρόπουλος, 1998). Στόχος ήταν η υποστήριξη των νέων στην επιλογή σταδιοδρομίας και η αποκατάσταση του εργατικού δυναμικού σε μια Ελλάδα που ανασυγκροτείτο οικονομικά.
• Θεωρητικό και μεθοδολογικό υπόβαθρο: Κυρίαρχη υπήρξε η σχολή των χαρακτηριστικών-παραγόντων (trait-and-factor model), με εργαλειακή χρήση σταθμισμένων ψυχομετρικών δοκιμασιών ικανοτήτων και ενδιαφερόντων.
• Εκπαιδευτικό κενό: Κατά τις δεκαετίες αυτές δεν υπήρχε στην Ελλάδα αυτόνομη ακαδημαϊκή εκπαίδευση στην ψυχολογία ή τη συμβουλευτική. Οι υπηρεσίες παρέχονταν κατά βάση από εκπαιδευτικούς που είχαν επιμορφωθεί εμπειρικά ή είχαν εκπαιδευτεί στο εξωτερικό (Μαλικιώση-Λοΐζου, 2011).

Η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση και η Ακαδημαϊκή Εδραίωση (1980–1990)

Η δεκαετία του 1980 αποτέλεσε σταθμό για τη σύγκλιση της συμβουλευτικής με την ψυχική υγεία και την κοινότητα:

• Ο Κανονισμός ΕΟΚ 815/84 και η Αποασυλοποίηση: Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση επέβαλε τη ριζική αναδιάρθρωση των ψυχιατρικών υπηρεσιών στη χώρα, οδηγώντας στο σταδιακό κλείσιμο των παραδοσιακών ασύλων (όπως της Λέρου) και στη δημιουργία εξωνοσοκομειακών δομών: Κέντρων Ψυχικής Υγείας, ξενώνων και προστατευόμενων διαμερισμάτων (Yfantopoulos, 2000). Στο πλαίσιο αυτό, αναδείχθηκε η ανάγκη για μη-νοσοκεντρικές, κοινοτικές παρεμβάσεις, όπου οι δεξιότητες της συμβουλευτικής ήταν καίριες.
• Ίδρυση Τμημάτων Ψυχολογίας: Το 1987 ιδρύθηκε το πρώτο αυτοτελές Τμήμα Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, ακολουθούμενο από το ΑΠΘ και το ΕΚΠΑ.
• Συμβουλευτικά Κέντρα Φοιτητών: Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και κατά τη δεκαετία του 1990, τα ελληνικά πανεπιστήμια ίδρυσαν γραφεία ψυχολογικής υποστήριξης και συμβουλευτικής φοιτητών, νομιμοποιώντας την παροχή βραχείας ψυχολογικής βοήθειας σε υγιείς πληθυσμούς με δυσκολίες προσαρμογής ή διαπροσωπικών σχέσεων (Μαλικιώση-Λοΐζου, 2012).

Η Ίδρυση και η Διαδρομή της Ελληνικής Εταιρείας Συμβουλευτικής (ΕΕΣ)

Καθώς η ανάγκη για συμβουλευτική ψυχικής υγείας ξεπερνούσε τα όρια της εκπαίδευσης και των πανεπιστημίων, δημιουργήθηκε επιτακτική ανάγκη για έναν θεσμό που θα διαμόρφωνε την επαγγελματική ταυτότητα του κλάδου, θα κατοχύρωνε εκπαιδευτικά πρότυπα και θα θέσπιζε αυστηρούς κώδικες δεοντολογίας.

Οι Πρωτοπόροι και η Ευρωπαϊκή Σύνδεση (1993–1994)

Το 1993, μια ομάδα Ελλήνων πρωτοπόρων συμβούλων ψυχικής υγείας σε συνεργασία με Ευρωπαίους συναδέλφους, συνέβαλαν στην ίδρυση της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Συμβουλευτικής (European Association for Counselling – EAC) (Ελληνική Εταιρεία Συμβουλευτικής, χ.χ.).

Έναν χρόνο αργότερα, το 1994, ιδρύθηκε επίσημα η Ελληνική Εταιρεία Συμβουλευτικής (ΕΕΣ) ως μη κερδοσκοπικό επιστημονικό σωματείο, αποτελώντας ιδρυτικό μέλος της EAC. Η σύνδεση αυτή διασφάλισε ότι τα επαγγελματικά και δεοντολογικά κριτήρια της συμβουλευτικής στην Ελλάδα θα αναπτύσσονταν σε πλήρη ευθυγράμμιση με τα ευρωπαϊκά δεδομένα.

Τις βάσεις για τη δημιουργία της Εταιρείας έθεσαν τα Ιδρυτικά Μέλη, τα οποία με όραμα και αφοσίωση πρωτοστάτησαν στη θεσμική συγκρότηση του χώρου. Αξίζει να αναφέρουμε κάποια από αυτά όπως ο αείμνηστος Ιούλιος Ιωσηφίδης – Ομότιμος Καθηγητής Ιατρικής και πρώτος πρόεδρος της EAC, η Πόλυ Ιωσηφίδη – Πρωτοπόρος της Προσωποκεντρικής Προσέγγισης στην Ελλάδα, η Μίκα Χαρίτου-Φατούρου – Ομότιμη Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) και η Φαίδρα Λογοθέτη-Ποριώτη – Κλινική Ψυχολόγος με ειδίκευση στην Συμβουλευτική Ψυχικής Υγείας.

Επιπρόσθετα, είναι σημαντική η συνεισφορά της Δρ. Μαρίας Μαλικιώση-Λοΐζου (Ομότιμη Καθηγήτρια Συμβουλευτικής Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ) η οποία αποτελεί Επίτιμο Μέλος της ΕΕΣ και κύρια επιστημονική γέφυρα ανάμεσα στην Εταιρεία και την ελληνική ακαδημαϊκή κοινότητα. Παρότι δεν ήταν ιδρυτικό μέλος της Ε.Ε.Σ. η συμβολής της στην εισαγωγή και εδραίωση της Συμβουλευτικής Ψυχικής Υγείας στην Ελλάδα, υπήρξε καθοριστική.

Πυλώνες Δράσης και Επιστημονική Προσφορά

Από την ίδρυσή της έως σήμερα, η ΕΕΣ ανέπτυξε πολυδιάστατο έργο:

• Συγκεκριμένες προϋποθέσεις εκπαίδευσης και συσπείρωση Κέντρων: Η ΕΕΣ θέσπισε συγκεκριμένες αυστηρές προϋποθέσεις για τη βασική κοινή εκπαίδευση στη Συμβουλευτική, συσπειρώνοντας τα Κέντρα Σπουδών στην Ελλάδα γύρω από κοινά κριτήρια θεωρητικής κατάρτισης, πρακτικής άσκησης και κλινικής εποπτείας (Ελληνική Εταιρεία Συμβουλευτικής, χ.χ.). Αυτά τα κριτήρια ανανεώνονται ακολουθώντας τις ανάγκες της εποχής, αλλά και παρακολουθούνται για την τήρηση τους.
• Γέφυρα με την Ακαδημαϊκή Κοινότητα: Η Εταιρεία διατήρησε στενούς δεσμούς με την πανεπιστημιακή εκπαίδευση, με εξέχουσες προσωπικότητες όπως η Ομότιμη Καθηγήτρια Μαρία Μαλικιώση-Λοΐζου (ΕΚΠΑ), ο Καθηγητής Γεώργιος Κλεφτάρας (Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας), η καθηγήτρια Μ. Βασιλειάδου (ΕΚΠΑ) να στηρίζουν ενεργά το έργο της (Ελληνική Εταιρεία Συμβουλευτικής, χ.χ.).
• Συνέδρια και Επιμόρφωση: Με περισσότερες από 15 επιστημονικές Ημερίδες/Διημερίδες και 2 Πανευρωπαϊκά Συνέδρια, η ΕΕΣ αποτέλεσε σημείο διαλόγου και εξέλιξης των συμβούλων στη χώρα (Ελληνική Εταιρεία Συμβουλευτικής, χ.χ.).
• Κοινωνική Παρέμβαση και Συνεργασία με Δημόσιους Φορείς: Η ΕΕΣ επέκτεινε τη δράση της στην κοινότητα, όπως με το επιμορφωτικό πρόγραμμα σχολικής διαμεσολάβησης «Νευρώνες Δύναμης» σε συνεργασία με τη Διεύθυνση Εκπαίδευσης Ανατολικής Αττικής. Επίσης ίδρυσε την εθελοντική ομάδα «Σύμβουλοι χωρίς Σύνορα» το 2007 για άμεση παρέμβαση σε καταστάσεις μαζικών καταστροφών και ευάλωτες ομάδες. Η ομάδα αυτή εκπαιδεύτηκε από ειδικούς από όλο τον κόσμο (ενδεικτικά αναφέρουμε τον καθηγητή Ρένο Παπαδόπουλο) (Ελληνική Εταιρεία Συμβουλευτικής, χ.χ.).

Σύγχρονες Προκλήσεις και Προοπτικές

Σήμερα, η ΕΕΣ αριθμεί εκατοντάδες ενεργά μέλη, παραμένοντας εγγεγραμμένη στο Επαγγελματικό Επιμελητήριο Αθηνών (Ελληνική Εταιρεία Συμβουλευτικής, χ.χ.). Σε ένα τοπίο που σημαδεύτηκε από τις πολυετείς κοινωνικοοικονομικές κρίσεις, την πανδημία COVID-19 και την αύξηση της ανάγκης για τηλεσυμβουλευτική, ο ρόλος των Συμβούλων Ψυχικής Υγείας είναι πιο κρίσιμος από ποτέ. Η ΕΕΣ συνεχώς εξελίσσεται ακολουθώντας τις σύγχρονες τάσεις.

Βασικές προτεραιότητες του κλάδου παραμένουν:

• Η θεσμική και νομοθετική κατοχύρωση: Μέσω της Επιτροπής Κατοχύρωσης Επαγγέλματος της ΕΕΣ και του ΔΣ, συνεχίζεται ο διάλογος με τα αρμόδια υπουργεία (όπως το Υπουργείο Υγείας) για την θεσμοθέτηση και αναγνώριση των επαγγελματικών δικαιωμάτων των Συμβούλων Ψυχικής Υγείας.
• Η ενημέρωση του κοινού: καθώς ο κλάδος της Συμβουλευτικής Ψυχικής Υγείας μαστίζεται από παρανοήσεις και παραπληροφόρηση, η ΕΕΣ στοχεύει να αποκαταστήσει το όνομα και τις υπηρεσίες που παρέχει με ενεργή παρουσία σε κοινωνικά δρώμενα και ενημερωτικές παρουσιάσεις στα κοινωνικά δίκτυα και τα μέσα ενημέρωσης.
• Η συνεπής και διαρκής επιμόρφωση των επαγγελματιών: με συνεχείς επιστημονικές παρουσιάσεις και εργαστήρια που διοργανώνει η Επιστημονική Επιτροπή Δια Βίου Μάθησης της ΕΕΣ.
• Η κοινωνική προσφορά: Η ΕΕΣ μεριμνά για την ποιότητα της παρεχόμενης συμβουλευτικής στην κοινότητα και, μέσα από τις επιστημονικές της εκδηλώσεις, συμβάλλει στη διάδοση της γνώσης και στην ενημέρωση του κοινού για τη συμβουλευτική. Επιδιώκει επίσης την ανάπτυξη δράσεων υποστήριξης για ομάδες που βρίσκονται σε συνθήκες ευαλωτότητας. Παράλληλα, ξεκινά ερευνητικό έργο για την ψυχοκοινωνική γεωγραφία της χώρας, με στόχο την κατανόηση των αναγκών του πληθυσμού και την τεκμηριωμένη συμμετοχή της στη χάραξη πολιτικών υγείας.
• Η διασφάλιση της δεοντολογίας: Η προστασία των πολιτών και των ληπτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας μέσω της απαρέγκλιτης τήρησης του Κώδικα Δεοντολογίας και της προώθησης της συστηματικής εποπτείας. Η ΕΕΣ έχει από 4/10/26 αιρετή Επιτροπή Ηθικής και Δεοντολογίας, που εξετάζει καταγγελίες, διασφαλίζει το αδιάβλητο των προτάσεων της και παρακολουθεί στενά την τήρηση του Κώδικά.
• Συνεργασίες: Η ΕΕΣ είναι ανοιχτή σε συνεργασίες με επιστημονικούς και επαγγελματικούς συλλόγους υγείας, θεωρώντας ότι αυτό είναι προς όφελος του κοινού και των επαγγελματιών.

Βιβλιογραφική Έρευνα και Συγγραφή: Ρουμπίνη Βασιλοπούλου (Πρόεδρος Ε.Ε.Σ.), Ιωάννης Βλαχάκης (Γ.Γραμματέας Ε.Ε.Σ.) και Μάρω Μάνθου (Μέλος Δ.Σ. Ε.Ε.Σ.)

Βιβλιογραφικές Αναφορές

• Δημητρόπουλος, Ε. Γ. (1998). Εισαγωγή στη συμβουλευτική και τον προσανατολισμό (3η εκδ.). Εκδόσεις Γρηγόρη.
• Ελληνική Εταιρεία Συμβουλευτικής. (χ.χ.). Η Ιστορία της Ελληνικής Εταιρείας Συμβουλευτικής. Ανακτήθηκε από https://hac.com.gr/profil/istoria/
• Gelso, C. J., Williams, E. N., & Fretz, B. R. (2014). Counseling psychology (3rd ed.). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/14463-000
• Μαλικιώση-Λοΐζου, Μ. (2011). Συμβουλευτική ψυχολογία. Εκδόσεις Πεδίο.
• Μαλικιώση-Λοΐζου, Μ. (2012). Η εξέλιξη της Συμβουλευτικής Ψυχολογίας στην Ελλάδα. Ψυχολογία: Το Περιοδικό της Ελληνικής Ψυχολογικής Εταιρείας, 19(3), 289–302. https://doi.org/10.12681/psy_hps.23663
• Yfantopoulos, J. (2000). The psychiatric reform in Greece: An overview of the European Regulation 815/84. European Journal of Psychiatry, 14(2), 105–118.